بازار خان یزد؛ در میان پیچ و خم تاریخ و زیبایی

بازار از همان روزگاران کهن نقشی بسیار مهم در زندگی روزمره انسان‌ها داشته‌است. این مکان به‌واسطه تجاری‌بودن و جایی برای رفع مایحتاج زندگی، افراد زیادی را از اقشار گوناگون جامعه و با فرهنگ‌های گوناگون در خود جای داده‌است. وقتی از بازاهای قدیمی سخن می‌گوییم، نخستین چیزی که به ذهن می‌رسد، مکان‌هایی دالان‌وار با سقف‌هایی هلالی و حجره‌های فراوان است که صنایع دستی و سنتی در آن به‌فروش می‌رسد.

احتمالا اکثر ما انسان‌ها به هر شهری که برای مسافرت می‌رویم، چیزی از آن شهر به‌عنوان سوغات برای خودمان و عزیزمان می‌آوریم. با این وجود شما در نظر بگیرید که برای خرید بهترین محصولات یزد به بازار تاریخی خان یزد بروید؛ در واقع هم فال است و هم تماشا. شما در عین حال که از این مکان تاریخیِ باشکوه بازدید می‌کنید، هم‌زمان صنایع دستی و سنتی آنجا را نیز خریداری می‌کنید؛ چه از این بهتر؟

امروزه بازار، چه از لحاظ سبک معماری و چه از لحاظ نحوه تعامل افراد، تفاوت چشمگیری با گذشته کرده‌است. بااین‌وجود خوشبختانه شهرهای زیادی در ایران وجود دارد که این بازارهای قدیمی را در دل خود جای داده‌است. یکی از این شهرها شهر تاریخی یزد است که بازارهای متعددی را ازجمله بازار خان یزد، بازار مسگری، بازار زرگری، بازار پنجه‌علی و… در برمی‌گیرد. آنچه که در این مقاله از آن سخن خواهیم‌گفت، بازار خان یزد است که از قدیمی‌ترین بازارها در ایران به‌شمار می‌رود. 

رزرو بلیط هواپیما با راستین گشت خوبه!

ویژگی‌های بازار خان در یزد

بازار خان یزد

این بازار در محله لب خندق و در خیابان قیام قرارگرفته‌است. بازار تاریخی خان یزد 274متر طول دارد و ارتفاع آن بین 4 تا 6متر می‌رسد. این مکان شامل دو بخش شمالی−جنوبی و شرقی−غربی است. بخش شمالی−جنوبی 78متر طول دارد و دارای 53 باب مغازه است. بخش شرقی−غربی نیز، 180متر طول و 100 حجره دارد. بازار خان یزد در مقایسه با سایر بازارهای این شهر، طولانی‌ترین و اصیل‌ترین بازار به‌شمار می‌آید. خوشبختانه امروز بنای اصلی این بازار، آجرها و حجره‌هایش باقی مانده‌است. این مکان به‌دوره قاجار و زمان سلطنت ناصرالدین‌شاه بازمی‌گردد. موسس این بازار محمدتقی‌خان بافقی بود؛ البته بازار مورد نظر به‌صورت تدریجی شکل گرفت و پس از محمدتقی‌خان، نوادگانش به آن رونق بخشیدند. محمدتقی‌خان، حاکم وقت، بانی باغ دولت‌آباد، بازار قیصریه، میدان خان، باغ گلشن و مدرسه خان نیز بود. بازار خان به‌عنوان بخشی از مجموعه خان یزد در سال 1382 در آثار ملی ایران به‌‌ثبت رسیده‌است. 

این بازار از خشت، گل، گچ و آجر ساخته شده‌ و به همین خاطر زمستان‌ها هوای آنجا گرم و مطبوع است. صنف‌های اصیلِ آهنگری، زرگری و مسگریِ یزد در این بازار قراردارد. علت نام‌گذاری این مکان به بازار خان، این است که در آن زمان فقط اشراف‌زادگان و خان‌ها حق ورود به آنجا را داشتند. از آنجایی که بخشی از جاده ابریشم از یزد می‌گذشت، بازارهای یزد و به‌ویژه بازار خان در یزد از اهمیتی ویژه برخوردار است. 

بازار خان به‌دلیل داشتن کالاها و محصولات سنتی مختلف، در میان مردم یزد از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. همچنین این بازار جدای از این‌که مکانی برای خرید است، فضای سنتی بسیار زیبایی دارد که با قدم‌زدن در میان آن آرامش بی‌نظیری می‌گیرید. ناگفته نماند که تیمچه‌های موجود در این مکان بسیار دیدنی است. (تیمچه، همان کاروان‌سراهای کوچک قدیم است.) هر قسمت بازار مربوط به یک حرفه است و معماری خاصی دارد. بازار خان یزد دو در چوبی و سقفی با تاق‌های منظم دارد که به‌صورت کرم حلزونی درآمده‌است. 

مکان‌های مجاور بازار خان 

مکان‌های مجاور بازار خان 

همان‌طور که پیش‌تر گفتیم، بازار خان قسمتی از مجموعه خان یزد است؛ این بازار در کنار دیگر مکان‌های تاریخی، مجموعه‌ای بی‌نظیر به‌نام مجموعه خان یزد را شکل داده‌است. پس بهتر است بخش‌های دیگر این مجموعه را هم بشناسیم.

بازار قیصریه؛ یکی از مکان‌های نزدیک به بازار تاریخی خان یزد

شاید نام بازار قیصریه به گوش‌تان خورده باشد؛ چراکه در ایران، بازار قیصریه در پنج شهر اصفهان، یزد، شیراز، کرمان و قزوین وجود دارد. اما روی سخن ما در این مقاله بازار قیصریه یزد است که به‌دلیل داشتن معماری منحصربه‌فرد جزو پنج بازار سنتی معروف ایران به‌شمار می‌آید. قدمت این بازار به قرن 12برمی‌گردد. بازار قیصریه یزد در قدیم کالاهای اعلی و گران‌قیمت را به‌فروش می‌رساند و امروزه پارچه‌های رنگی نفیس در آن به‌فروش می‌رسد. اگر قصد خرید ترمه دارید، در این بازار می‌توانید بهترین و زیباترینِ آن را پیدا کنید. این مکان دارای دو در چوبی است که هنوز هم از آن‌ها برای ورود و خروج استفاده می‌شود. از نظر معماری بازار قیصریه نسبت به بقیه‌ بازارها شکیل‌تر و زیباتر است. تلالو نور از سقف دالان‌های این بازار بسیار دیدنی است. بهتر است بدانید بازار قیصریه نزدیک بازار خان شهر یزد و بین میدان خان و مدرسه خان قراردارد. این بازار در سال 1381 به ثبت ملی رسیده‌است. بهترین زمان بازدید از این مکان فصل بهار و پاییز است؛ چرا که در این دو فصل، یزد آب‌و هوای مطبوعی دارد. 

میدان خان یزد

بازار خان یزد

این میدان زیرمجموعه خان یزد است و در کنار ضلع جنوبی خیابان قیام قراردارد. میدان خان یزد برخلاف اسمش که باید دایره باشد، مستطیل‌شکل است. این مکان میان حمام خان یزد، بازار خان یزد و مدرسه شفیعیه که قدمتش به دوره صفویه برمی‌گردد، قرار گرفته‌است. در چهار طرف این میدان مغازه‌های کوچک و بزرگ با سایه‌بان‌ و سردرهای قدیمی وجوددارد. باغچه‌های کوچکی که در این میدان وجوددارد، آن را شبیه به پارکی کرده که می‌توانید در آنجا استراحت کرده و بناهای تاریخی اطراف میدان را تماشا کنید. به‌علاوه، وجود حوض و درخت در این میدان، هوای خشک و کویری آنجا را مطبوع کرده‌است. یکی از راه‌های میدان، به بازار تاریخی خان یزد ختم می‌شود. دیواره‌های این میدان دارای قوس‌های پشتِ‌هم و یکنواخت است که اصالت ویژه‌ای به آن می‌دهد. این دیواره‌ها با اندازه‌های دقیق و یکسانی که دارد، هم قسمتی از آسمان را نشان می‌دهد و هم یک تصویری منحصربه‌فرد را در ذهن حک می‌کند. میدان خان اگرچه ساده به‌نظر می‌رسد ولی به‌دلیل داشتن قوس‌های ممتد و منظم، مهندسیِ پیچیده‌ای دارد که با توجه به زمان ساختش بسیار حائز اهمیت است.

مدرسه خان یزد

این مکان در سال 1186 در بازار بافت تاریخی و در مساحتی به متراژ 2910متر، توسط محمدتقی‌خان بافقی ساخته‌شد. مدرسه خان یزد سه حیاط دارد؛ دو حیاط به‌شکل قرینه است و یک حیاط مرکزی بزرگ در میان مدرسه قرار دارد و دارای دو طبقه است. سبک معماری این مدرسه به اواخر صفویه و اوایل قاجار برمی‌گردد. آنچه که در این مدرسه توجه را جلب می‌کند، وجود یک راه زیرزمینی است که مدرسه خان را به مدرسه مصلای یزد متصل می‌کند. این مسئله خود نشان می‌دهد که اساتید و طلاب این دو مدرسه از طریق راه زیرزمینی بایکدیگر درارتباط بودند. امروزه این مدرسه از نظر علمی بسیار پررونق است؛ چراکه 177 طلبه در سطوح مختلف تحصیلی در این مکان مشغول فعالیت هستند. در حال حاضر این مدرسه جزو میراث فرهنگی به‌شمار می‌رود و در روزهای تعطیل پذیرای گردشگران است. 

گفته‌می‌شود در آن زمان، حجره‌های مدرسه خان محل مشاعره شاعرانی مانند طراز و قضایی یزدی بوده‌است. یکی از دلایل شهرت این مدرسه آن است که در آن زمان ملاصدرا در آنجا به‌تدریس فلسفه و علوم اسلامی می‌پرداخت. ناگفته نماند که این مدرسه از نظر علمی و فرهنگی آن‌چنان پیشرو بود که یکی از شرایط تحصیل و تدریس در آن، تدریس علوم عقلی بود. همچنین کاشی‌کاری‌های سقفش شباهتی به مسجد شیخ‌لطف‌الله اصفهان دارد که در حاشیه سقف آن، آیات قرآنی حک شده‌است. بالای دالان مدرسه، تالار بسیاربزرگی قرارگرفته‌است که روزی ملاصدرا در آنجا تدریس می‌کرد. این مکان در نزدیکی بازار خان یزد واقع شده‌است. 

حمام خان یزد

حمام خان یزد

حمام خان یزد، به گرمخانه نورحمامی نیز معروف است. این حمام در میدان خان و کنار مجموعه خان یزد قرار دارد. زیربنای آن 900متر است و در زمینی به مساحت 1170متر قرار دارد. حمام خان یزد قسمت‌های مختلفی دارد که شامل میان‌در(راهرویی پیچ‌وخم‌دار بین سربینه و گرمخانه بود که برای تنظیم دما و رطوبت ایجاد می‌شد) بینه، گرمخانه، گاوروف، طویله، فضای پشتیبانی، تون، قرینه، سربینه (در گنبد قرار داشت و وظیفه تأمین نور حمام را برعهده داشت) و ورودی می‌شود. همچنین این مکان فضاهای دیگری مثل رختکن، جاکفشی و نیمکت هم دارد. از همه این‌هامهم‌تر، استخری به‌مساحت 6 در 12 متر در این حمام قراردارد. بر دیوارهای بخش سربینه نقش بدن‌های برهنه را خواهیددید که امروزه اثر کمی از آن باقی مانده‌است. این حمام سقفی گنبدی‌شکل و ستون‌هایی دارد که نگهدارنده این گنبد است. به‌علاوه طاق‌های گنبدی‌اش طرح‌های اسلیمی بسیار زیبایی دارد.

بخش شاه‌نشین حمام دیوارهای پرنقش و طرحی از شخصیت‌های شاهنامه دارد. حمام خان به‌دلیل نوع معماری و نورگیرهای روی سقف یکی از زیباترین حمام‌های تاریخی ایران به‌شمار می‌آید و در سال 1378 درآثار ملی ایران، به‌ثبت رسیده‌است. جنس دیوار حمام از سنگ، گچ و آهک است. لازم به‌ذکر است که در سال 1373 این حمام به رستوران سنتی تغییر کاربری داد. در واقع شما با رفتن به مجموعه خان و به‌ویژه حمام خان، با یک تیر دو نشان می‌زنید؛ هم از بناهای تاریخی مسحورکننده مجموعه خان دیدن می‌کنید و هم برای استراحت به این رستوران می‌روید و با میل‌کردن غذاهای هوس‌برانگیزش لذت این بازدید را دوچندان می‌کنید. این رستوران با انواع غذاهای ایرانی و به‌ویژه یزدی، در هر سه وعده خدمت‌رسانی می‌کند. منوی غذاهای یزدی این رستوران شامل آش سنتی یزدی، شولی، دیزی یزدی و قیمه‌یزدی است. شما می‌توانید پس از بازدید از بازار تاریخی خان یزد، برای میل‌کردن غذا به این رستوران سنتی بروید.

 به‌دلیل اینکه این مکان تبدیل به رستوران شده‌است، امکان بازدید رایگان وجود ندارد. زمان بازدید، 

از ساعت 9:30 صبح تا 10:30 شب است. 

کافه‌عدسی پناهنده

بازار خان یزد

این کافه یک مکان دنج در بافت تاریخی شهر یزد است. کافه‌عدسی در سال 1323 به‌عنوان کله‌پزی راه‌اندازی و در سال 1353 به کافه‌عدسیِ پناهنده تبدیل شده‌است. در حال حاضر این کافه، همیشه باز بوده و پاتوق دانشجویان و کسبه بازار است. کافه‌عدسی در قسمت بازار پنجه‌علیِ بازار خان یزد قرار گرفته‌است و در اطرافش صنایع دستی فراوانی وجوددارد.  همان‌طور که از نام کافه پیدا است، ین کافه به‌خاطر عدسی‌های بی‌نظیرش معروف است. 

آب‌انبار دروازه مهریز یزد؛ از مکان‌های مجاور بازار خان در یزد

این آب‌انبار به قرن 11هجری قمری برمی‌گردد و در سال 1382 به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به‌ ثبت رسیده‌است. آب‌انبار دروزاه مهریز به‌عنوان یکی از جاهای دیدنی بازار خان در یزد، هنوز به‌قوت خود باقی مانده‌است. این بنا یکی از شاهکارهای معماری تاریخ ایران به‌شمار می‌آید. آب‌انبار دروازه مهریز بخش‌های مختلفی دارد که نشان می‌دهد فقط مکانی برای برداشتن آب نبود، بلکه استراحت‌گاهی برای مسافران نیز بوده است. ساختمان این بنا از آجر است و در برخی از قسمت‌ها اسم‌های اسلامی به‌چشم می‌خورد. تا قبل از دهه 90 این بنا در معرض نابودی قرار داشت؛ اما  از سال 1390 به‌بعد در اختیار بخش خصوصی قرار گرفت تا با بازسازی به یک مجموعه توربیستی تبدیل شود. 

نزدیک‌ترین هتل‌ها به بازار خان 

نزدیک‌ترین هتل‌ها به بازار خان 

اقامتگاه سنتی آرا

این اقامتگاه سال 1398 فعالیت خود را آغازکرد. شما می‌توانید پس از بازدید از بازار خان یزد، برای استراحت در این مکان اقامت کنید و از دیدن معماری منحصربه‌فرد آن لذت ببرید. اقامتگاه سنتی آرا علاوه‌بر نزدیکی به اماکن تاریخی، به مراکز خرید نیز نزدیک است. سبک معماری این بنا به زمان قاجار برمی‌گردد و یک حوض به صورت گودال وسط حیاط تعبیه شده‌است. همچنین در این حیاط شومینه هیزمی هم برای روزهای سرد سال وجود دارد تا به‌دلیل سردی هوا لذت ماندن در حیاط باصفایش را از دست ندهید. خانه‌های این اقامت‌گاه در اطراف حیاط و در دو طبقه قراردارد. مسافت این اقامتگاه تا بازار تاریخی خان یزد، 1کیلومتر و 198متر است.

هتل آواسا یزد؛ هتلی در نزدیکی بازار خان شهر یزد

این هتل در سال 1397 در نزدیکی بافت تاریخی و به‌مساحت 800متر ساخته‌شد. هتل آواسا نیز، به‌جز بازار خان یزد به اماکن تاریخی دیگر نزدیک است. این بنا با 3طبقه و 27اتاق، پذیرای میهمانان است. فاصله این هتل با بازار خان شهر یزد 1کیلومتر و 238متر است.

اقامت‌گاه بوم‌گردی خانه صفا

بازار خان یزد

اگر برای اقامت به‌دنبال یک بوم‌گردی سنتی و باصفا می‌گردید، پیشنهاد ما به شما بوم‌گردی خانه صفا است. با اقامت در این مکان هم به مراکز خرید و هم به اماکن تاریخی متعدد دسترسی آسان پیدا خواهیدکرد. اقامت کودک زیر 4سال در این بوم‌گردی رایگان است. همچنین این اقامت‌گاه به خانم‌های مجرد به‌شرط داشتن مدارک شناسایی خدمت‌رسانی می‌کند.  مسافت این بوم‌گردی تا بازار خان یزد، 1کیلومتر و 511متر است.

اقامتگاه سنتی یزدان‌گرد یزد

این اقامتگاه قدمتی 100ساله دارد که در سل 1398 بازسازی شد. اقامتگاه سنتی یزدان‌گرد در دو حیاط دوطبقه قاجاری و نارنجستان قرارگرفته و دارای 12واحد اقامتی است. این بنا در مرکز بافت تاریخی شهر یزد واقع‌شده‌است و شما می‌توانید در پشت‌بام آن، تمام مناره‌ها، بادگیرها و بافت تاریخی شهر یزد را ببینید. این اقامت‌اه خانم‌های مجرد را همراه با مدارک شناسایی می‌پذیرد. مسافت این اقامتگاه تا بازار خان یزد 1کیلومتر و 419متر است.

هتل سنتی مهر یزد، یکی از هتل‌های نزدیک به بازار خان در یزد

هتل سنتی مهر یزد

ساختمان خشتی و تاریخی این هتل، معروف به خانه زرگر یزدی و مربوط به دوارن قاجاریه است. این هتل اولین هتل بزرگ سنتی یزد به‌شمار می‌آید. هتل سنتی مهر شامل دوحیاط اصلی و نارنجستان، بادگیرهای بلند، سرداب زیبا، تالاربزرگ، هشتی، شیشه‌های رنگین، درهای چوبی و پشت‌بامی با چشم‌اندازی زیبا است. همچنین این هتل به‌عنوان دومین هتل در ایران گواهینامه کیفیت از موسسه sgs را دارد. این هتل به کودکان زیر هفت سال، اقامت رایگان می‌دهد. همچنین خانم‌های مجردِ غیربومی با داشتن مدارک شناسایی در این هتل پذیرش می‌شوند. فاصله این هتل تا بازار خان در یزد 1کیلومتر و 76متر است.

جاذبه‌های گردشگری اطراف بازار خان یزد

به‌احتمال زیاد شما دوست دارید علاوه بر دیدن بازار خان یزد و کل مجموعه خان، از جاذبه‌های گردشگری و تاریخی دیگری هم بازدید کنید. به‌این ترتیب در ادامه این مقاله با ما همراه باشید تا مکان‌های دیدنی اطراف این بازار را به شما معرفی کنیم.‌

مسجدجامع یزد

بازار خان یزد

اگرچه پایه‌های اصلی این بنا در زمان ساسانیان روی آتشکده بنا شده‌، ولی پس از اسلام در دوره ایلخانی و تیموری به‌شکل مسجد درآمده‌است. این مسجد از نظر معماری قدیمی‌ترین نوعِ خود در قرن 9هجری قمری به‌شمار می‌آید. شبستان این مسجد مستطیل‌شکل بوده و تاق‌هایی دارد که با کاشی‌های معرق پوشانده شده‌است. این بنا 140متر طول و 7در ورودی دارد. اگر برای بازدید به بازار تاریخی خان یزد رفته‌اید، حتما به این مکان تاریخی هم سری بزنید. مسافت مسجدجامع یزد تا بازار خان یزد تقریبا 100متر است.

میدان امیرچخماق؛ میدانی در مجاورت بازار خان یزد

این مکان نماد اصلی شهر یزد است که پس از میدان نقش‌جهان اصفهان دومین میدان معروف ایران محسوب می‌شود. میدان امیرچخماق هم مانند نقش‌جهان مجموعه‌ای از چند بنای تاریخی را شکل می‌دهد که در قرن نهم هجری قمری توسط امیرچخماق، حاکم وقت و همسرش ستی‌فاطمه، تاسیس شده‌است. این میدان مکان‌های متعددی مانند بازار حاجی‌قنبر، آب‌انبار، مسجد امیرچخماق، تکیه امیرچخماق، نخل امیرچخماق و بقعه ستی‌فاطمه را شامل می‌شود. پیشنهاد ما به شما عزیزان این است که پس از گشت‌وگذار در بازار خان شهر یزد، حتما از میدان امیرچخماق نیز بازدید کنید. 

فاصله میدان امیرچخماق تا بازار تاریخی خان یزد تقریبا 100متر است.

بادگیرها

بادگیرها

این بادگیرها در کنار قنات‌های هزارساله قرار گرفته‌ و از نظر مهندسی دارای ساختی شگفت‌انگیز است. یزد حدود 700بادگیر دارد و قدیمی‌ترین آنها به قرن 14میلادی برمی‌گردد. فاصله بادگیرها تا بازار خان در یزد 700متر است.

زندان اسکندر؛ مکانی نسبتا نزدیک به بازار تاریخی خان یزد زندان اسکندر که به مدرسه ضیائیه نیز معروف است، به سده هفتم هجری قمری بازمی‌گردد و در بافت تاریخی محله فهادان واقع شده‌است. گفته‌می‌شود قدمت ساخت این بنا به زمان حمله اسکندر مقدونی به ایران برمی‌گردد که در آن زمان به‌عنوان زندان استفاده می‌شد. فاصله این مکان تا بازار خان شهر یزد تقریبا 1کیلومتر است.

آتشکده زردشتیان

آتشکده زردشتیان

این آتشکده در سال 1313 توسط زردشتیان ایرانی ساخته‌شد. جالب است بدانید بیش از 1500سال است که آتش درون این آتشکده روشن مانده‌است. این آتش در یک مجمر برنزی بزرگ قرار دارد و شخصی به‌نام هیربد مسئول نگهداری از آن است. فاصله این مکان تا بازار خان یزد 3 کیلومتر است.

سخن پایانی

هدف از نوشتن این مقاله معرفی بازار خان یزد به‌عنوان یکی از بهترین و تاریخی‌ترین اماکن گردشگری شهر یزد بود. با شناختن این مکان‌ها پیش از سفر به این شهر، قطعا برنامه‌ریزی بهتری برای رفتن به آنجا خواهیدداشت. این امر خود موجب می‌شود که شما از پیش، آشنایی مختصری نسبت‌به آن مکان‌ها داشته‌باشید و با اطمینان خاطر از آن اماکن بازدید کنید. به‌علاوه ما با معرفی این مکان‌ها به شما دوستان عزیز، سهم خود را در شناساندن تاریخ این مرز و بوم و ترویج پاس‌داری از فرهنگ چندهزارساله ایفا می‌کنیم؛ زیرا همان‌طور که بزرگان ما گفته‌اند، سفر درک و شناخت آدمی را به جهان عمیق و پرمعنا می‌کند. 

امیدواریم که شما دوستان عزی، از خواندن این مقاله لذت برده‌باشید. حال وقت آن رسیده‌است که از شما بپرسیم کدام‌یک از این مکان‌های نام‌برده شده را بیشتر می‌پسندید؟ با اشتراک نظر ارزشمندتان ما را نیز خوشحال کنید.   

بازار خان یزد؛ بازار اشراف‌زادگان قاجاری

اگر تا این لحظه اسم بازار خان یزد را نشنیده‌اید جای تعجب دارد چون این بازار آن‌قدر شهرت تاریخی و گردشگری دارد که به طولانی‌ترین و اصیل‌ترین بازار یزد معروف است. این بازار تاریخی در کنار حمام خان یزد، میدان خان و مدرسه علمیه خان که همگی در زمان قاجار و در طول چندین و چند سال ساخته شده‌اند داستانی تاریخی و ماندگار برای مردم یزد و ایران دارد.

روزی مبادلاتی که در جاده ابریشم شکل می‌گرفته از این بازار و راسته‌هایش گذر می‌کرده است و هنوز هم پناهگاه صنف‌های اصیل و ماندگار آهنگری و مسگری و طلا‌ و ‌جواهر‌سازی یزد است. البته شاید برایتان جالب باشد که بدانید اگر در زمان قاجار می‌خواستید این بازار را ببینید شاید اجازه‌اش را به شما نمی‌دادند مگر آن که اشراف‌زاده و خان باشید! اینجا، در مجله گردشگری علی‌بابا برایتان از بازاری اشرافی تا بازاری تاریخی در یزد نوشته‌ام.

بازار خان کجاست؟
یزد، خیابان امام خمینی، خیابان قائم، بازار خان یزد.
پلان بازار خان یزد چگونه است؟
بازار خان یزد به‌صورت دو بخش شمال-جنوبی و شرقی-غربی ساخته شده که از خیابان قائم تا شاهزاده فاضل ادامه به صورت دالانی پیچ در پیچ ادامه دارد.
دیدنی‌های بازار خان یزد چیست؟
بازار خان یزد علاوه‌بر نزدیکی به میدان خان، حمام خان، مدرسه خان و موزه‌های تاریخی یزد، آب‌انباری بسیار تاریخی در قسمت بازار دروازه مهریز دارد که از زمان صفویان روی قنات اصلی شهر ساخته شده است.

بازار خان از زمان قاجار تا عصر تکنولوژی

اگر در زمان گذشته یعنی دوران قاجار که این بازار ساخته شده بود به شهر یزد سفر می‌کردید و از این بازار بازدید داشتید ممکن بود بسیار شوکه شوید از این‌که چقدر همه‌چیز متفاوت شده و تغییر کرده است به جز بنای اصلی و آجرها و حجره‌های بازار که هنوز هم سفت به بافت تاریخی‌اش چسبیده است.

اگر این روزها که سایه تکنولوژی به‌شدت سنگین است به بازار خان یزد می‌روید، می‌توانید تجربه خرید سنتی و همچنین لذت سفر به دوران گذشته را داشته باشید که از قضا انواع و اقسام کالاها و برندهای معروف صنایع دستی یزد را نیز می‌توانید از این بازار تهیه کنید.

بازار خان یزد

عکس از: سایت ITTO

به جاهای دیدنی اطراف بازارخان یزد که آثاری تاریخی در شأن این بازار قدیمی هستند سر بزنید و در‌کل سفری کاملا تفریحی و جذاب داشته باشید. مخصوصا آن‌که این بازار دسترسی بسیار آسانی به حمام خان یزد، میدان خان، مدرسه خان، شاهزاده فاضل و موزه آب یزد و… دارد که تجربه خرید تاریخی را به لذت بازدید آثار تاریخی پیوند می‌زند!

بازار خان یزد چندین ساله است؟

بازار خان یزد مانند بسیاری از جاهای دیدنی یزد و آثار تاریخی آن قدمتش به دوران قاجار بر‌می‌گردد. این بازار بزرگ و پهناور یزد هم در دوران ناصرالدین‌شاه قاجار ساخته شده و به تدریج کامل‌تر و بزرگ‌تر شده است، تا جایی‌که امروزه، طولانی‌ترین بازار سنتی یزد به حساب می‌آید.

درست است که این بازار در زمان قاجار و ناصرالدین‌شاه ساخته شد، اما موسس و بانی آن «محمدتقی خان بافقی» بود که در سال‌های بعد، وظیفه تکمیل بازار نیز بر عهده نوادگانش بود. محمدتقی خان بافقی، موسس سلسله خوانین و یکی از حکام یزد در زمان قاجار بود که در طول عمر خود آثار دیدنی زیادی در یزد مانند باغ دولت آباد، بازار قیصریه، میدان خان، باغ گلشن و مدرسه خان را ساخته و از خود به یادگار گذاشته است.

پارچه های رنگارنگ یزدی

عکس از: سایت Echo

مجوعه خان که شامل بازار خان یزد، حمام خان یزد، مدرسه و میدان خان می‌شود همگی به دست محمدتقی خان بافقی و نوادگان ایشان تأسیس شده و همگی از زیباترین جاهای دیدنی یزد حساب می‌شوند. همچنین در سال ۱۳۸۲ در تاریخ ۹ اردیبهشت ماه، بازار خان یزد به‌عنوان آثار ملی ایران ثبت شد و جایگاه تاریخی‌اش جاودانه شد.

حالا چرا بازار خان یزد به این نام نامگذاری شده است؟ شاید شما هم مانند من فکر کرده باشید به خاطر نام محمدتقی خان این بازار اینگونه نامگذاری شده اما در‌واقع داستان جالب‌تری از سبک زندگی زمان قاجار و مردمانش پشت این اسم پنهان است:

بازار خان یزد

عکس از: سایت ITTO

در یزد قدیم، تنها اشراف‌زادگان یا افراد بزرگ شهر که به آن‌ها «خان» می‌گفتند حق ورود به این بازار مجلل در آن زمان را داشتند، و طبقه رعیت جامعه نمی‌توانست در این بازار رفت‌و‌آمد کند یا حتی وارد آن شود. به همین علت که البته از نابرابری اجتماعی جامعه ایرانی نشأت می‌گرفت نام این بازار هم به بازار خان معروف و ماندگار شد.

از روزگاران قدیم در شهر یزد، بازارها جزو مناطق مهم اقتصادی، اجتماعی و سیاسی و فرهنگی این شهر محسوب می‌شدند و همین دلیلی بود که گاهی یک بازار فقط متعلق به اشراف‌زادگان و مناسبات اقتصادی آن‌ها باشد و بعضی از بازارها در سطح شهر مختص به رعیت‌ها و فرودست‌ها و از آن‌جایی‌که بخشی از جاده ابریشم در آن زمان‌ها که نه هواپیمایی بود و نه قطار و وسیله نقلیه اتوموبیل، از شهر یزد عبور می‌کرد، نقش و اهمیت این بازارها و مخصوصا بازار خان یزد بیشتر واضح و آشکار می‌شود.

جاهای دیدنی یزد

عکس از: سایت تسنیم

بازار خان، طولانی‌ترین بازار یزد

بازار خان یزد ۲۷۴ متر طول دارد یعنی از مجموعه خان یزد مثل حمام خان تا امامزاده شاهزاده فاضل یزد که خیابان‌ها آن طرف‌تر است ادامه دارد. سقف این بازار نیز ارتفاعش بین ۴ متر تا ۶ متر متغیر است که این هم بیشتر به علت تدریجی‌بودن زمان ساخت این بازار قدیمی شهر یزد است.

این بازار قدیمی و تاریخی دو بخش شمالی- جنوبی و شرقی- غربی دارد که قسمت شمالی-جنوبی آن طولش کوتاه‌تر است: ۷۸ متر طول دارد و ۵۳ باب مغازه. اما بخش شرقی-غربی بازار خان یزد، ۱۸۰ متر طول دارد و ۱۰۰ باب مغازه. حتی از همین توضیحات می‌شود فهمید که معماری این بازار بسیار خاص و دیدنی است!

بازار خان، طولانی‌ترین بازار یزد

عکس از: سایت قوملو

در‌نهایت بهتر است به این اشاره کنیم که بازار خان یزد از بازارهای جزئی‌تری تشکیل شده است مانند بازار زرگری، پنجه علی، بازار علاقبندی، بازار ملا اسماعیل، بازار کاشی‌گری، بازار افشار، بازار چیت‌سازی، بازار مسگری، بازار شاهزاده فاضل، بازار دروازه مهریز و بازار نخود‌بریز‌ها.

جلوه و شکوه قاجاری بازار خان یزد

در مورد طول و ارتفاع و باب‌های بخش شمال-جنوبی و شرقی- غربی توضیح دادیم و از این اعداد و ارقام که بگذریم می‌خواهیم کمی تصویرسازی کنیم که اصلا معماری بازار خان یزد چطور شکل گرفته و چه حسی به کسانی که زیر طاق‌های شرقی‌اش قدم می‌زنند می‌دهد.

دیوارها و طاق‌های بازار خان یزد تماما از خشت و گل و آجر و گچ ساخته شده‌اند و استفاده از این مصالح باعث شده که این بازار حتی در گرم‌ترین فصل سال آن هم در شهر یزد، محوطه‌ای خنک و سایه‌گیر داشته باشد.

جلوه و شکوه قاجاری بازار خان یزد

عکس از: سایت ITTO

در ساخت این بازار قدیمی و سنتی که اتفاقا خیلی طولانی است تیمچه‌هایی ساخته شده است که باعث می‌شود کمی فضا تو‌در‌تو و پیچیده به نظر بیاید. منظور ما از تیمچه چیست؟ در‌واقع تیمچه کاروانسراهای کوچکی است که در قدیم، در دل بازارهای سنتی به‌عنوان استراحت‌گاه می‌ساختند.

همانطور که هر‌قسمت از بازار خان یزد اسمی برای خود دارد، معماری خاص‌تری نیز دارد که با توجه به حرفه‌ای که در آن قسمت از بازار مشغول به فعالیت است متغیر است؛ اما از نظر گردشگران و صاحب‌نظران، معماری بازار قیصریه یزد که در فاصله میدان خان و مدرسه خان قرار دارد زیباترین بخش بازار و دیدنی‌تر است.

کوچه پس کوچه های یزدی

عکس از: سایت توریست

بازار خان یزد دو در چوبی قدیمی دارد که هنوز هم به وسیله آن‌ها بازار باز و بسته می‌شود. معماری کلی بازار خان به یک راسته فرعی، دالان یا تیمچه متصل است و اگر امتداد راسته‌ها را با چشم نگاه کنید، طاق‌هایی که منظم و هم اندازه در سقف بازار قرار گرفته‌اند مانند کرمی حلزونی با پوسته‌ای سخت به نظر می‌رسد که زیر آسمان یزد شما را به سمت‌و‌سوهای مختلفی می‌کشاند.

مجموعه خان، از بازار خان یزد تا حمام خان

حتما تا الان به خوبی می‌دانید که بازار خان یزد که به دست محمدتقی‌خان بافقی نقشه‌اش چیده شد، دارای زیر‌مجموعه‌های دیگری به‌عنوان مجموعه خان یزد است که همگی از جاهای دیدنی یزد و آثار تاریخی معروف آن به شمار می‌روند.

بازار قیصریه یزد؛ گل سر‌سبد بازار خان

این بازار که در‌واقع راسته پارچه‌فروشان بازار خان یزد است، یکی از ۵ بازار قیصریه معروف ایران است. بله، شهرهای دیگری هم بازار قیصریه دارند که اتفاقا شهرهایی تاریخی هم هستند مثل اصفهان، شیراز، کرمان و قزوین. اما جاذبه بازار قیصریه یزد نیز به اندازه آن‌ها یا حتی بیشتر مثال‌زدنی است.

بازار قیصریه یزد یک راسته فرعی همراه با دالان و تیمچه است که در قدیم مخصوص کالاهای گرانبها و با‌ارزش بوده است. و این بازار که در حد فاصل بین میدان خان و مدرسه خان یزد قرار دارد با دو در چوبی در انتها و اول بازار باز و بسته می‌شود.

گنبد بازارخان

عکس از: سایت ایرنا

به لحاظ معماری هم، نسبت به بقیه قسمت‌های بازار خان یزد، بازار قیصریه معماری شکیل‌تر و منظم‌تری دارد و انبوه پارچه‌های رنگی و بسیار زیبای یزد حسی مانند قدم‌زدن میان اتاق‌هایی با پرده‌ها و پارچه‌های اعیانی به گردشگران می‌دهد.

میدان خان یزد، مستطیل زیبای بازار

میدان خان یزد نیز بخشی از مجموعه خان است که علاوه‌بر منتهی‌شدن به بازار خان یزد به حمام خان نیز دسترسی دارد. اگر از دور چشمتان به این میدان بیفتد یا میان باغچه‌های کوچکش قدم بزنید، فکر می‌کنید که این‌جا نه یک میدان (که البته شکلش هم بر‌خلاف میدان دایره‌ای نیست و مستطیل است!) بلکه یک پارک دنج و زیباست که سراسر از حس تاریخی شهر یزد است.

بخش های مختلف بازار

عکس از: سایت فارس

این میدان نیز به دست محمدتقی خان بافقی در دوران قاجار ساخته شده و آن زمان یکی از میادین اصلی شهر یزد بوده است. در چهار سوی میدان مغازه‌هایی با سایه‌بان‌های قدیمی و سر‌در‌های هلالی‌شکل قرار گرفته‌اند و در ضلع شمالی میدان خان، مدرسه خان یزد (شفیعیه) به چشم می‌خورد. این میدان نیز مانند بازار خان یزد همراه با مغازه‌ها و بازارهای اطرافش به‌عنوان آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

مدرسه خان و راه مخفی زیرزمینی طلاب

مدرسه خان یزد که امروزه یکی از حوزه‌های علمیه مهم شهر یزد است، در متراژی حدود ۲۹۱۰ متر‌مربع به دست محمدتقی خان بافقی در دوران قاجار ساخته شده است. بنای این مدرسه به قدری بزرگ است که دو حیاط آن به‌صورت قرینه و یک حیاط بزرگ در مرکز مدرسه همراه دو طبقه ساختمان با ۷۸ حجره احداث شده است.

ساعت کار بازار

عکس از: سایت ایسنا

سبک معماری مدرسه خان یزد که چشم هر گردشگری را به خود خیره می‌کند به اواخر دوران زندیه و اوایل دوران قاجاریه باز‌می‌گردد و یکی از جاهای دیدنی یزد و آثار تاریخی مهم این شهر به شمار می‌رود.

اما این مدرسه یک ویژگی خیلی خاص و جالبی دارد که آن هم راه زیرزمینی آن است. مدرسه خان یزد از طریق راه زیرزمینی به مدرسه مصلای یزد راه دارد و نشان می‌دهد که در آن روزگار اساتید و طلاب این مدرسه از راه زیرزمینی باهم در ارتباط بوده‌اند.

همچنین این مدرسه علمیه، کتابخانه‌ای بسیار غنی در اختیار دارد که به دست «آیت‌الله علومی» پایه‌گذاری شده و بیشتر از ۱۱ هزار جلد کتاب نفیس و ۱۳۳ نسخه خطی تاریخی دارد که مانند گنجینه‌ای در دل این مدرسه قرار گرفته است.

با‌توجه به قدمت تاریخی و سبک خاص معماری این مدرسه که بسیار زیباست، در ساعاتی که طلاب این مدرسه علمیه کلاس نداشته باشند، هماهنگی برای پذیرفتن گردشگران و کسانی که می‌خواهند از مدرسه بازدید کنند انجام می‌شود. مدرسه خان یزد نیز مانند بازار خان یزد و میدان خان به‌عنوان آثار ملی ایران ثبت شده است.

کالای بازار خان

عکس از: سایت تسنیم

حمام خان یزد یا گرمخانه نور

حمام خان یزد سال‌ها طول کشید تا ساخته شود و وقتی در دوران قاجار مورد استفاده قرار می‌گرفت معمولا اشراف‌زادگان و خان‌ها از آن حق استفاده داشتند و رعیت‌ها نیز در بخش جدایی از حمام می‌توانستند جمع شوند و به بحث و گفتگو و همچنین نظافت بپردازند.

حمام خان یزد از قسمت‌هایی مانند میان‌در، بینه، گرمخانه، گاوروف، طویله، فضای پشتیبانی، تون، قرینه، سریینه و ورودی تشکیل شده بوده و استخری با مساحت تقریبا ۶ در ۱۲ متر داشته که گل سرسبد بخش‌های مختلف حمام خان یزد بوده است.

فضاهای دیگری مانند رختکن، جا‌کفشی و نیمکت هم برای این حمام ساخته شده بود که به‌لحاظ زیبایی و معماری بسیار منحصر‌به‌فرد و زیبا هستند. مثلا دیوار‌های بخش سریینه حمام خان یزد، در گذشته با نقاشی‌هایی برهنه تزیین شده بوده که متاسفانه امروزه از آن‌ها اثر کمی باقی مانده است.

کوچه های بازار

عکس از: خبر آنلاین

بخش گرمخانه حمام خان نیز فضایی دلنشینی به‌خاطر سقف گنبدی‌شکل و ستون‌هایی که این سقف را نگه داشته‌اند دارد. بخش شاه‌نشین حمام دیوارهایی رنگارنگ و پر از طرح دارد که شخصیت‌های شاهنامه روی آن‌ها طراحی شده‌اند. همه این طرح‌ها و نقاشی‌ها متعلق به دوران قاجار هستند و در زمان بازسازی بنای حمام به آن اضافه شده‌اند.

حمام خان یزد با این سبک دلپذیر و زیبایش در معماری، نورگیرهای روی سقف و پنجره‌های رنگارنگ و گچبری‌های تماشایی در سقف حمام، آن را به یکی از زیباترین حمام‌های تاریخی ایران و جزو آثار ملی کشور قرار داده است.

اهالی یزد در بازار

عکس از: سایت ایرنا

کافه عدسی پناهنده، شکم‌گردی خوشمزه بازار خان

و اما یکی از جذاب‌ترین و خوشمزه‌ترین قسمت‌های بازار خان یزد که می‌توانید یک شکم‌گردی اصل و اساسی در آن به راه بیندازید، کافه عدسی پناهنده است. این کافه از قدیمی‌ترین کافه‌های یزد است که ۶۰ سال پیش تأسیس شده؛ یعنی بیشتر از نیم قرن!

یکی از ویژگی‌های جذاب و مهم این کافه این است که در طول این ۶۰ سال هیچ‌وقت تعطیل نبوده و نیست! یعنی شما هر‌وقت که بخواهید می‌توانید به این کافه رفته و دلی از عزا در‌بیاورید. تقریبا از هر قشر جامعه چه دانشجو و بازاری و حتی افراد سرشناس یزد به این کافه سر می‌زنند و از طرفداران پر‌و‌پاقرص کافه عدسی پناهنده هستند.

کافه عدسی پناهنده

عکس از: سایت فیدیلیو

کافه عدسی پناهنده در قسمت بازار پنجه علی بازار خان یزد قرار گرفته و اطراف آن پر از مغازه‌های صنایع دستی یزد است. منوی کافه عدسی پناهنده متنوع است اما آن‌چه باعث شده شهرت کافه عدسی پناهنده حتی به اسمش هم برسد، عدسی‌های معروف و خوشمزه و داغ این کافه از قدیم‌الایام تا زمان حال بوده است.

آب‌انبار دروازه مهریز، دروازه‌ای از زمان صفویان

در قسمت دروازه مهریز بازار خان یزد که در بخش شمال خیابان قیام قرار گرفته، آب‌انباری قدیمی قرار دارد که به قنات‌های یزد دسترسی دارد. قدمت این آب‌انبار به سده ۱۱ هجری قمری و زمان صفویان بر‌می‌گردد و جزو آب‌انبارهایی است که آن زمان خارج از شهر ساخته می‌شدند یعنی صرفا مکانی برای برداشت آب نبوده‌اند و مکانی برای تفریح و نوعی استراحت‌گاه بین شهری محسوب می‌شده‌اند.

آب‌انبار دروازه مهریز مانند بسیاری از بخش‌های بازار خان یزد جزو آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. بنای این آب‌انبار راهرویی با ۶۳ پله، یک نورگیر و قنات، استراحتگاه و مخزن آب است که روی دیواره‌های آن طرح‌هایی از زمان صفویان نقش بسته است.

سقف پوشیده بازار

عکس از: تجهیز نیوز

آب‌انبار دورازه مهریز طی سال‌های اخیر از طریق اداره اوقاف کشور به بخش خصوصی واگذار شده تا این آب‌انبار تاریخی مرمت و احیا شود. قبل از آن، این آب‌انبار محل جمع زباله‌ها و به‌نوعی متروکه بوده است اما الان و بعد از واگذاری، در حال رسیدگی به آن و بازسازی‌اش هستند تا مرکزی برای جذب گردشگران و بازدید‌کنندگان از بازار خان یزد باشد.

حالا چه چیزهایی می‌شود خرید؟

در بازار خان یزد مغازه و حجره‌های مختلفی با درب‌های چوبی یا فلزی قدیمی، راسته‌های متنوع و تیمچه‌های جذاب شما را به دنیای فیلم‌های قدیمی ایرانی می‌برد که از سر صبح مردم در راسته بازار در جنب‌وجوش و خروش هستند و روز تازه‌ای را با عطرها و رنگ‌های مختلف آغاز می‌کنند.

بازار زرگری در میان بازار خان یزد، مرکز مبادله طلا و بازار طلای آن‌جاست و در میان آجرها و خشت‌های دیواره بازار مانند نگینی است که حتی از دور هم می‌درخشد و چشم‌ها را خیره می‌کند. طاق‌ها و قوس هلالی سقف بازار زرگرها، شما را به گذشته‌های دور می‌برد و در‌عین‌حال با یکی از به‌روزترین و معروف‌ترین بازارهای خرید‌و‌فروش طلا و جواهرات در یزد رو‌در‌رو می‌کند.

حوض زیبای بازار

عکس از: سایت Apochi

بازار دروازه مهریز که در قسمت شمالی-جنوبی بازار خان یزد قرار گرفته در‌نهایت به کوچه دارالشفا ختم می‌شود و آب‌انبار دروازه مهریز یزد نیز در همین قسمت بازار قرار گرفته که قرار است به زودی مرکز بزرگی برای جذب گردشگران خارجی و داخلی باشد.

بازار کاشی‌گری که صنف آهنگران را شامل می‌شود در زمان افشاریه ساخته شده و انواع محصولات دست‌ساز فلزی را در این قسمت از بازار خان یزد می‌توان پیدا کرد. و اما بازار پنجه علی که به بازار مسگران معروف است پر است از صدای چکش و آهنگ مسگران که از قدیم تا زمان حال، این بخش از بازار خان یزد را که مانند قلب تپنده بازار است سرپا نگه داشته‌اند و از طرفی بخش محبوب مسافران برای خرید ظروف مسی مرغوب و سوغاتی محسوب می‌شود.

بازار قدیمی یزد

عکس از: سایت Pinterest

کی برویم برای بازارگردی؟

فرض کنید به شهر یزد سفر کرده‌ایم و می‌خواهیم یک روز خود را به بازارگردی و خرید اختصاص دهیم، حالا بهترین زمان بازدید از بازار خان یزد چه زمانی می‌تواند باشد؟ وقتی خورشید تازه در آسمان قرار گرفته و کسبه بازار تازه درب حجره‌های خود را گشوده‌اند یا زمانی که از ظهر گذشته و بازار به خروش و جنب‌و‌جوش افتاده است؟

با‌توجه به پر‌طرفدار بودن بازار خان یزد چه بین گردشگران و چه اهالی شهر یزد، شاید بهترین زمان برای بازار‌گردی میان انبوه صنف‌ها و مغازه‌های مختلف، روزهای وسط هفته و بعد‌از‌ظهر باشد، که هم همه مغازه‌ها باز هستند و هم رستوران‌های سنتی داخل بازار برای شکم‌گردی شما در بازار خان یزد تدارک‌های جذابی دیده‌اند.

پارچه های رنگی بازار

عکس از: سایت ایرنا

بازار خان یزد چه وقت‌هایی باز است؟

در نیمه اول سال، زمان شما برای بازار‌گردی طولانی‌تر است و می‌توانید از ۸ صبح تا ۱۰ شب به بازار خان یزد بیایید و یک دل سیر خرید کنید. اما بازار خان یزد در نیمه دوم سال از ۷ صبح باز است و تا ۶ غروب می‌توانید از آن دیدن کنید و میان حجره‌های قدم بزنید.

بازار خان یزد

منبع: علی بابا

نوشته های مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سبد خرید

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

ورود به سایت